Theo sử Việt, Hai Bà Trưng (tên chỉ chung 2 chị em Trưng Trắc, Trưng Nhị, 2 nữ anh hùng dân tộc) được biết đến là những thủ lĩnh khởi binh chống lại chính quyền đô hộ Đông Hán, lập ra một quốc gia với kinh đô tại Mê Linh, Vĩnh Phúc. Ngày nay, trên đất Việt và cả ở Trung Quốc, có rất nhiều đền thờ Hai Bà Trưng.
Và ngay giữa quận trung tâm thủ đô Hà Nội sầm uất, có một quần thể di tích lịch sử đặc biệt, rộng rãi, trang nghiêm và linh thiêng, đó là cụm di tích đền – chùa – đình Hai Bà Trưng ở địa chỉ số 12 phố Hương Viên, phường Đồng Nhân, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội.
Theo sử liệu, xưa đền còn có tên khác là đền Đồng Nhân. Là ngôi đền cổ nằm trên đất bãi Đồng Nhân bên bờ sông Hồng. Đây là một trong những ngôi đền thiêng thờ nhị vị vua bà với những giá trị đặc sắc về văn hóa, lịch sử và kiến trúc.
Đền Hai Bà Trưng được xây dựng vào đời vua Lý Anh Tông (thế kỷ 11), tại khu vực bãi sông của làng Đồng Nhân. Sau đó, do vùng đất này bị xói lở nên dân làng đã di dời ngôi đền tới thôn Hương Viên, tức vị trí ngày nay.
Đền được xây trên khuôn viên rộng bốn ngàn mét vuông. Trước cổng có một hồ bán nguyệt. Đường vào qua 4 cột trụ gạch đồ sộ, cây cối sum sê, bên trái là sân rộng, dưới bóng đa có tấm bia đá đặt trên lưng rùa. Khu đền thờ hiện nay được chia làm hai phần: đền thờ Hai Bà và chùa thờ Phật.
Đền có kiến trúc gồm 7 gian tiền tế, trong bầy hai con voi gỗ sơn đen, ngà của voi là ngà thật, tượng trưng cho voi của Hai Bà cầm quân ra trận. Bên cạnh đó là các bức hoành phi, câu đối ca ngợi sự nghiệp cùng công đức của Hai Bà.
Nhà tiền tế nối với hậu cung bằng tòa thiêu hương, bên trong đặt ngai thờ và bức khảm hình Hai Bà Trưng cưỡi voi đánh giặc.
Gian hậu cung đặt tượng Hai Bà, hai bên là tượng 6 nữ tướng dàn hai bên, trong đó là các tướng Lê Chân, Hòa Hoàng, Thiên Nga, Nguyễn Đào Nương, Phùng Thị Chính và Bát nạn Công chúa Phạm Thị Côn.
Đền còn có tấm bia “Trưng Vương sự tích bi ký” đặt ở sân trước bái đường, do tiến sĩ Vũ Tông Phan soạn năm 1840 với nội dung ca ngợi Hai Bà.
Hằng năm, để tri ân công ơn của Hai Bà, người dân nơi đây tổ chức lễ hội từ mồng 4 đến mồng 7 tháng Hai. Mồng 6 là chính hội, đặc sắc nhất phải kể đến chương trình biểu diễn nghệ thuật tái hiện cảnh Hai Bà Trưng cưỡi voi đánh giặc.
Đền Hai Bà Trưng cùng với đình, chùa là quần thể di tích đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2020.